Barbie (2023) là phim điện ảnh hài-giả tưởng do Greta Gerwig đạo diễn, với Margot Robbie (Barbie) và Ryan Gosling (Ken) thủ vai chính. Bộ phim xoay quanh hành trình của Barbie Tiêu chuẩn rời bỏ vùng đất Barbie Land hoàn hảo để dấn thân vào thế giới thực nhằm chữa lành những “lỗi hệ thống” về thể xác và tâm hồn. Tại đây, cô phải đối mặt với thực tại khắc nghiệt của chế độ phụ quyền và sự vỡ ngộ về sự độc hại mà mình đem lại cho nữ giới. Vượt qua những cuộc khủng hoảng hiện sinh, Barbie quyết định từ bỏ sự vĩnh cửu của một biểu tượng nhựa để trở thành một con người hữu hạn nhưng tự do.
1. Lịch sử hình thành búp bê Barbie
Lịch sử của Barbie không bắt đầu từ những phòng thí nghiệm hiện đại của Mattel mà khởi nguồn từ một quan sát của Ruth Handler - người đồng sáng lập tập đoàn Mattel - về con gái của mình. Vào những năm 1950, khi quan sát con gái mình là Barbara chơi với những con búp bê bằng giấy, Ruth nhận thấy cô bé thường gán cho chúng những vai trò của người trưởng thành như sinh viên, người mẫu hay nhân viên văn phòng, thay vì đóng vai “người mẹ” chăm sóc những con búp bê em bé vốn đang thống lĩnh thị trường lúc bấy giờ. Từ đó, ý tưởng về một con búp bê mang hình dáng phụ nữ trưởng thành, giúp các bé gái hình dung về tương lai của chính mình, đã ra đời.
Trong một chuyến đi đến Đức năm 1956, Ruth đã bắt gặp Bild Lilli - một con búp bê được dựa trên nhân vật truyện tranh trên tờ báo Bild-Zeitung. Khác với mục tiêu giáo dục trẻ em, Bild Lilli vốn được thiết kế như một món quà tặng mang tính trêu chọc dành cho đàn ông (adult gag gift), đại diện cho hình mẫu phụ nữ lẳng lơ, nóng bỏng và đầy khiêu khích. Ruth đã mua ba con búp bê này mang về Mỹ và cùng các nhà thiết kế tại Mattel thay đổi diện mạo để phù hợp với trẻ em, lấy tên là Barbie (đặt theo tên con gái bà).
Ngày 9 tháng 3 năm 1959, Barbie chính thức ra mắt tại Hội chợ Đồ chơi Quốc tế Mỹ ở New York trong bộ đồ bơi sọc đen trắng và đôi mắt liếc sang ngang đầy kiêu kỳ. Ngay lập tức, Barbie đã tạo nên một cơn địa chấn trong ngành công nghiệp đồ chơi. Nó không chỉ là một món đồ chơi, mà là sự xác lập của một biểu tượng văn hóa mới. Lấy cảm hứng từ biểu tượng Barbie, nữ đạo diễn Greta Gerwig đã sản xuất bộ phim “Barbie” vào năm 2023, để nêu lên các vấn đề về nữ quyền, bình đẳng giới hay tầm quan trọng của những giá trị thực tế.
2. Barbie Land - đằng sau lớp vỏ hào nhoáng
Đạo diễn Greta Gerwig đã thiết kế một Barbie Land (vùng đất Barbie) mô phỏng theo phong cách đồ chơi “Dreamhouse” (ngôi nhà trong mơ) với màu hồng rực rỡ tươi sáng làm chủ đạo, hồng đến mức làm cạn kiệt nguồn cung sơn màu hồng trên toàn thế giới. Bối cảnh mang tính tượng trưng và “nhân tạo” nhưng rất chi tiết, bao gồm cả các bối cảnh giả lập như bãi biển, bầu trời, và các ngôi nhà. Vùng đất này cũng là nơi búp bê không cần đi cầu thang mà bay giữa các tầng nhà. Khi đó, cuộc sống của Barbie tại Barbie Land là một chuỗi ngày hoàn hảo lặp đi lặp lại: mỗi ngày đều là “ngày tuyệt vời nhất”, với các thói quen giống hệt nhau, không có nỗi buồn, bệnh tật hay sự phức tạp của thế giới thực. Mỗi ngày, Barbie uống sữa, tắm và ăn uống bằng những đồ vật “tưởng tượng” (không có chất lỏng hay thức ăn thật), các búp bê gặp gỡ nhau mỗi sáng và tiệc tùng mỗi tối.
Lúc này, Barbie Land như một sự hiện thực hóa của trí tưởng tượng ngây ngô, trong sáng về một vùng đất “trong mơ” của các bé gái. Thế nhưng, suy cho cùng, sự hoàn hảo này cũng chỉ là một thực tại giả lập trục xuất mọi chiều kích phức tạp, khôn lường và khả biến của cuộc sống nhân sinh. Bản chất của Barbie Land là triệt tiêu các quy luật tất yếu của sự sống như lão hóa, suy tàn và đau đớn để thiết lập một trạng thái hạnh phúc cơ năng, một sự vĩnh cửu nhân tạo. Đó là lý do vì sao trong bữa tiệc tùng, khi Barbie cất tiếng hỏi: “Có ai từng nghĩ tới cái chết chưa?”, không khí náo nhiệt lập tức bị dập tắt bởi sự căng thẳng và hoang mang tột độ. Cái chết - một đoạn kết tất yếu trong thế giới loài người lại như một “vùng cấm địa” mà không một ai được phép nghĩ tới nơi Barbie Land. Bởi trong một hệ thống được lập trình để chối bỏ thời gian và sự suy tàn, “cái chết” không chỉ là một ý niệm, mà là một “lỗi hệ thống” đe dọa trực tiếp đến cấu trúc thẩm mỹ và tính toàn vẹn của vùng đất này. Cũng chính vì suy nghĩ tới “cái chết”, làn da “tiêu chuẩn” của Barbie bắt đầu xuất hiện những vết sần, đôi chân không còn lơ lửng mà chạm sát mặt đất thực tại, và những vật dụng vốn dĩ vô trùng như sữa hay nước nóng cũng bắt đầu hư hao, biến chất. Những biến đổi ấy chính là sự phản kháng của tính người thực thụ trước một “thiên đường nhựa” vốn đã quá chật chội cho những suy tư về hiện sinh.
Ngoài ra, Barbie Land còn là nơi tước bỏ bản sắc cá nhân, các định danh được đồng bộ hóa triệt để: tất cả phiên bản búp bê Barbie/Ken đều chỉ được gọi là Barbie/Ken. Ở đây, các cá nhân không được phép tồn tại như một chủ thể độc lập mà chỉ là những phái sinh khác nhau của một ý tưởng chung. Ngoài ra, ở Barbie Land còn có sự xuất hiện của các búp bê khác: Allan (người bạn thân của Ken nhưng bị lãng quên), Midge (búp bê mang thai bị ngừng sản xuất), Skipper (em gái Barbie nhưng chỉ xuất hiện thoáng qua), và Sugar Daddy Ken (phiên bản lớn tuổi sang trọng bị ngừng sản xuất). Sự hiện diện của họ giống như những “phế tích văn hóa” hay những “mã lỗi” bị đẩy vào góc tối của “vườn địa đàng”. Allan là nhân vật duy nhất không có bản sao, đại diện cho sự lạc lõng của những cá thể không thể bị “đồng bộ hóa”. Midge bị ngừng sản xuất ngừng sản xuất vì sự mang thai là một quá trình sinh học, có sự biến đổi cơ thể và sự đau đớn - những thứ mà Barbie Land muốn trục xuất. Sugar Daddy Ken cũng bị ngừng sản xuất vì cơ thể già nua không thỏa mãn tiêu chuẩn thẩm mỹ. Như vậy, trong một thế giới tưởng chừng hoàn hảo, vẫn luôn có những cá thể bị lãng quên và gạt ra bên lề vì không đáp ứng được tiêu chuẩn thẩm mỹ hoặc thương mại.
Không dừng lại ở đó, Barbie Land cũng được xây dựng với sự đảo chiều trong quyền lực trung tâm. Ở đây, phụ nữ mới là chủ thể chiếm lĩnh vị thế trung tâm và đàn ông chỉ như một “nhân vật phụ”, một “kẻ khác” bị gạt ra bên lề. Với thông điệp “phụ nữ có thể trở thành bất kỳ ai, làm bất cứ điều gì”, Barbie Land là nơi phụ nữ nắm giữ mọi vai trò quan trọng trong xã hội: Barbie tổng thống, Barbie luật sư, Barbie bác sĩ, Barbie vật lý (đoạt giải Nobel), cùng nhiều phiên bản khác đại diện cho các nghề nghiệp và ngoại hình đa dạng. Khi đó, búp bê Ken - đàn ông, chỉ là một sự phái sinh của Barbie - phụ nữ, được tạo ra chỉ để làm bạn trai cho Barbie, nhằm mở rộng dòng búp bê từ một nhân vật nữ thành một cặp đôi. Ngỡ như việc trao quyền cho phụ nữ là một cách tái thiết lập quyền lực cho nữ giới, thế nhưng, điều này chỉ đang tạo ra một hình thái khác của trạng thái mất cân bằng giới tính, khi vị thế “kẻ khác” được trao cho đàn ông. Điều này cũng được thể hiện qua ca khúc “I’m just Ken” do Ryan Gosling thể hiện trong bộ phim - một ca khúc tái hiện cuộc khủng hoảng hiện sinh của Ken về giá trị tồn tại của bản thân mình. Bài hát đã thể hiện nỗi mặc cảm về sự yếu thế của Ken khi nhận ra bản thân chỉ là một “nhân vật phụ”, không có nhà hay công việc, luôn sống dưới bóng của Barbie. Từ sự khủng hoảng, Ken cố gắng tìm kiếm danh tính, khao khát có được sự công nhận. Ví như trong cuộc du hành vào thế giới thực, Ken đã nỗ lực nghiên cứu những tài liệu về chế độ phụ quyền để khi trở về, anh ứng dụng mô hình của thế giới thực để cải tạo Barbie Land trở thành Kendom nhằm đấu tranh cho quyền lực của phái nam. Búp bê Ken điển hình cùng các Ken Khác “thuần phục” những Barbie từng là biểu tượng nữ quyền, tri thức và sự độc lập trở thành những “cô hầu gái”, những “cô nàng” quyến rũ phục vụ cho đàn ông. Kendom đại diện cho cuộc nổi dậy của đàn ông để giành lấy quyền được công nhận và bản sắc cá nhân của chính mình.
Điều đó chứng tỏ rằng, Barbie Land được xem là “trong mơ” vì nó loại bỏ hoàn toàn sự phức tạp của các mối quan hệ giới tính. Thay vì kiến tạo một không gian đồng đẳng, việc đẩy nam giới ra ngoại vi đã khiến Barbie Land không những không giải quyết được vấn đề bất bình đẳng mà còn đảo ngược nó một cách máy móc, từ đó kiến tạo nên một hình thái bất bình đẳng đảo chiều. Sự ngây ngô ở đây nằm ở niềm tin rằng: Chỉ cần phụ nữ nắm quyền thì thế giới sẽ tự động hoàn hảo. Bộ phim đã khéo léo châm biếm rằng, quyền lực trung tâm không phải thứ thuộc quyền sở hữu của bất kỳ giới tính nào, bởi một thế giới không có sự bình đẳng giới thì luôn là một thế giới khiếm khuyết.
3. Tập đoàn Mattel - Trao quyền hay thương mại hóa sự nữ tính?
Trong bộ phim, tập đoàn Mattel hiện lên là một bộ máy được sở hữu và vận hành bởi đàn ông. Tại đây, bộ máy vận hành hoàn toàn nằm trong tay nam giới - những người đàn ông mặc suit xám, ngồi trong những văn phòng xám xịt, đối lập hoàn toàn với sự mềm mại của thế giới búp bê. Lời đề nghị muốn gặp gỡ nữ lãnh đạo của Barbie, đã bóc trần một thực tế rằng từ “bà CEO”, “bà giám đốc tài chính”, “bà giám đốc vận hành”, “chủ tịch của khối Barbies”, tất thảy đều do đàn ông nắm quyền. Dường như, nữ quyền trong mắt các tập đoàn đôi khi chỉ là một chiến lược tiếp thị. Trước câu hỏi “ở đây có nữ lãnh đạo nào không?”, CEO của Mattel đã trả lời: “Công ty của chúng ta được tạo ra hoàn toàn bởi phụ nữ. Ta có một CEO những năm 90. Và một người nữa…Vào thời điểm nào đó khác. Vậy là hai rồi đấy!”. Lời giải thích đầy vụng về này không chỉ là một tình tiết hài hước, mà còn thể hiện màu sắc châm biếm đối với sự đại diện mang tính hình thức - khi phụ nữ được đưa vào bộ máy chỉ để làm hình ảnh đại diện chứ không hề được trao quyền thực sự. Đối với họ, phụ nữ chỉ là đối tượng tiêu thụ hoặc công cụ quảng cáo, chưa bao giờ là chủ thể vận hành.
Mattel không tạo ra Barbie để giải phóng phụ nữ, họ tạo ra Barbie để định nghĩa lại sự giải phóng đó theo cách có lợi cho túi tiền của họ nhất. Sự “thương mại hóa sự nữ tính” ở đây được đẩy lên đỉnh điểm khi Mattel cố gắng đưa Barbie “trở lại chiếc hộp” ngay khi cô bắt đầu có những suy nghĩ độc lập, vượt khỏi sự kiểm soát của cấu trúc nam giới. Sự nhức nhối nằm ở chỗ Mattel tạo ra một Barbie Land nơi phụ nữ “có thể là bất cứ ai”, nhưng chính tập đoàn này lại là thực thể đầu tiên muốn tống Barbie trở lại chiếc hộp khi cô bắt đầu có những suy tư hiện sinh. Nghịch lý ở đây là: phụ nữ được phép “trở thành bất kỳ ai” trong thế giới đồ chơi, miễn là họ vẫn nằm trong chiếc hộp nhựa do nam giới sản xuất.
4. Hành trình dấn thân của Barbie vào thế giới thực và sự tái định nghĩa biểu tượng Barbie
Khi bước vào thế giới thực, Barbie không còn là trung tâm của quyền lực và sự ngưỡng vọng như ở Barbie Land. Mà thay vào đó, cô trở thành một chủ thể bị “vật hóa”, tình dục hóa bởi nhãn quan nam giới (male gaze). Trên đường phố, Barbie liên tục bị dòm ngó bởi ánh nhìn thị dâm đầy sự thèm thuồng và khao khát của đàn ông. Cú sốc văn hóa đã tạo ra một cú va đập không khoan nhượng giữa giả tưởng màu hồng với thực tại xám xịt, khiến Barbie lần đầu tiên chất vấn về giá trị của mình trong việc đấu tranh cho quyền lợi của phụ nữ trong thế giới thực. Lần đầu tiên, Barbie nhận ra rằng “quyền lực” bấy lâu nay cô có chỉ là một sản phẩm trong phòng thí nghiệm của Mattel. Thế giới thực không vận hành bằng màu hồng, nó vận hành bằng một hệ thống phân cấp mà ở đó, phụ nữ thường xuyên bị đẩy vào vị trí đối tượng bị quan sát và định đoạt.
Đỉnh điểm của sự vỡ ngộ của Barbie là cuộc gặp gỡ và đối thoại giữa Barbie và Sasha - con gái của Gloria - nhân viên Mattel và là người có sự liên kết ký ức với Barbie (người mà cô tìm kiếm):
“- Chị luôn khiến phụ nữ cảm thấy tự ti. Chị đại diện cho các giá trị sai lầm. Sự tình dục hóa của chủ nghĩa tư bản. Tiêu chuẩn vô thực về cơ thể lý tưởng. Nhìn vào cơ thể mình đi!
- Chị là Barbie tiêu chuẩn.
- Chị làm nữ quyền đi lùi 50 năm. Chị phá hủy nhận thức về thế giới của con gái. Và chị hủy diệt hành tinh vì chủ nghĩa tiêu dùng quá đà.
- Không, mục đích của chị là giúp đỡ em, làm em hạnh phúc và cảm thấy mạnh mẽ.
- Ừ, tôi mạnh mẽ lắm, và cho đến khi chị xuất hiện và tự nhận mình là Barbie.”
Đó là đoạn hội thoại giữa Barbie và Sasha, và cũng chính từ cuộc đối thoại này, Sasha đã “thức tỉnh” Barbie về các tiêu chuẩn sắc đẹp phi thực tế, chủ nghĩa tư bản tình dục hóa và tác động tiêu cực của búp bê Barbie đối với phụ nữ trong thế giới thực. Sự tình dục hóa trước hết biểu hiện ở nguồn gốc thiết kế của Barbie - dù được tạo ra bởi một người phụ nữ, Ruth Handler - nhưng Barbie lại được thiết kế dựa trên hình mẫu búp bê Bild Lilli - một nhân vật trong truyện tranh dành cho người lớn tại Đức những năm 1950. Barbie đại diện cho sự tình dục hóa của chủ nghĩa tư bản, còn bởi vì nó vật hóa cơ thể phụ nữ thành một tiêu chuẩn phi thực, sau đó đóng gói tiêu chuẩn đó thành một món hàng và bán ngược lại cho chính phụ nữ dưới danh nghĩa “trao quyền”. Một búp bê Barbie tiêu chuẩn cao 38cm ứng với chiều cao của con người là 1,75 mét, vòng eo của cô ấy sẽ vào khoảng 45cm và vòng ngực là 91cm. Theo một nghiên cứu của Đại học Helsinki (1994), nếu Barbie là người thật, cô ấy thiếu 20% mỡ cơ thể để có thể có kinh nguyệt. Khi đó, nó biến cơ thể phụ nữ bị biến thành một món hàng hoàn mỹ để quan sát và thèm khát, so sánh và hiệu chỉnh thay vì một thực thể sinh học để sống.
Có cả một hội chứng được gọi là “hội chứng Barbie” - mô tả trạng thái một người (thường là phụ nữ trẻ) khao khát đạt được một ngoại hình và lối sống phi thực tế, mô phỏng theo chuẩn mực của búp bê Barbie. Người mắc hội chứng Barbie thường bị ám ảnh bởi việc phải có một cơ thể hoàn hảo: Eo cực nhỏ, ngực lớn, chân dài bất tận và khuôn mặt luôn ở trạng thái “vô trùng” (không nếp nhăn, không lỗ chân lông). Điều này dẫn đến chứng mặc cảm ngoại hình, khi họ không bao giờ cảm thấy hài lòng với vẻ ngoài tự nhiên của mình vì nó luôn “khiếm khuyết” so với búp bê. Và chính từ đây, họ bắt đầu lao vào những cuộc phẫu thuật thẩm mỹ không điểm dừng, chỉ để đạt được một ngoại hình “hoàn hảo”. Hơn nữa, lối sống Barbie Land giàu có, xa hoa, luôn tiệc tùng và không phải lao động tạo ra một áp lực vô hình lên những người trẻ, khiến họ tin rằng hạnh phúc chỉ đến khi họ có được sự lấp lánh đó. Đó là lý do vì sao Sasha đã cáo buộc Barbie “làm nữ quyền đi lùi 50 năm”, bởi giờ đây, phụ nữ bận rộn với việc trau chuốt và cố gắng lý tưởng hóa ngoại hình và ước mong một cuộc sống “màu hồng” cho giống một món đồ chơi hơn là đấu tranh cho những giá trị thực tế.
5. Sự khước từ “bản thể nhựa” để trở-thành-con-người
Tiền đề cho quyết định trở-thành-con-người của Barbie dường như đến từ cuộc gặp gỡ với một cụ bà nơi thế giới thực trên băng ghế công viên. Khung hình lúc này tạo nên một sự tương phản rõ nét giữa vẻ đẹp phi thực với vẻ đẹp thực tế, giữa cái đẹp hoàn hảo với cái đẹp tàn phai. Thay vì cảm thấy sợ hãi trước sự già nua - thứ vốn bị “trục xuất” khỏi Barbie Land - thì trong khoảnh khắc ấy, Barbie đã nhìn ngắm cụ già với cái nhìn ngưỡng vọng và thốt lên: “Bà đẹp quá!”. Lúc này, Barbie dường như thức tỉnh về cái đẹp thực sự không nằm ở những tiêu chuẩn hoàn mỹ, không nằm ở sự vĩnh cửu bất biến, mà nằm ở chính những nếp nhăn, sự già nua và tiến trình lão hóa của con người. Chi tiết ấy đã đặt nền móng cho quyết định từ bỏ định danh búp bê và chấp nhận trở thành con người của Barbie, dẫu làm người là thỏa hiệp với sự tàn phai và cái chết. Một chi tiết đáng để bận tâm hơn cả, là trong cuộc hội thoại với Ruth Handler, khi nghe bà Ruth đề cập tới cái chết, Barbie ngay lập tức đã nở một nụ cười rạng rỡ. Dường như, đối với Barbie, cái chết không phải một thứ cần bị loại trừ, bị sợ hãi và né tránh, mà là một đoạn kết mà cô hướng về. Cô muốn trở thành một con người với những hữu hạn tất yếu của việc làm người. “Cháu muốn là người tạo ra ý tưởng, chứ không phải là một ý tưởng”.
Và như thế, khi trở thành người, Barbie đã mang một danh xưng mới - Barbara Handler - tên con gái của Ruth Handler. Cái tên Barbara Handler mang ý nghĩa về sự trở về nguồn cội, khi cô không còn là một ý tưởng của Mattel, cô trở thành một con người có nguồn cội, có họ tên, có gia đình. Kết thúc phim là chi tiết Barbie (giờ là Barbara) đến phòng khám phụ khoa. Không còn là một búp bê nhựa với cơ thể “vô tính” - một thực thể không có bộ phận sinh dục, không có kinh nguyệt, không có chức năng sinh học - giờ đây cô không chỉ có tâm hồn con người, mà đã sở hữu một cơ thể người với đầy đủ những rắc rối, sự phức tạp và chức năng sinh học. Nụ cười rạng rỡ của cô khi bước đến phòng khám phụ khoa - nơi gắn liền với những vấn đề tế nhị, nhạy cảm và đôi khi là đau đớn của phụ nữ đã thể hiện một niềm hạnh phúc, một sự tự hào khi làm phụ nữ không còn là triệt tiêu đi những khía cạnh thực tế, mà là trở thành một cá thể hiểu rõ, yêu thương và chăm sóc chính cơ thể vốn có nhiều “vấn đề” sinh học của mình.
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯
Tài liệu tham khảo:
1. Barbie (Phim), Greta Gerwig, 2023, Heyday Films
2. A Cultural History of Barbie, Emily Tamkin, 2023, Smithsonian Magazine, https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/cultural-history-barbie-180982115/
3. I’m just Ken (Bài hát), Trình bày bởi Ryan Gosling, Barbie the Album, 2023, Mark Ronson và Andrew Wyatt
4. Forever Barbie: The Unauthorized Biography of a Real Doll, MG Lord, 2004, Walker & Company.
⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯
🖋 Nội dung: Phạm Anh Thư
Nguồn: Sưu tầm từ Gác văn.vn