Người phát minh một gương mặt cho chính mình
Phía sau nó,
Người sống, chết, và hồi sinh,
Bao nhiêu lần
(Octavio Paz, theo Nhật Chiêu, Mưa mặt nạ, Nxb Văn hóa – Văn nghệ, 2015, tr.15)
Từ ý thơ trên, anh/chị hãy viết một bài văn bàn về sự cần thiết của việc định vị bản thân ở người trẻ trong xã hội hiện nay.
BÀI THAM KHẢO
Có khi con người nhìn thấy khuôn mặt mình trong gương nhưng vẫn không biết mình là ai giữa cuộc đời. Bởi gương chỉ phản chiếu diện mạo, còn căn tính phải được kiến tạo qua lựa chọn, dấn thân và những lần tự vượt thoát. Octavio Paz viết: "Người phát minh một gương mặt cho chính mình/ Phía sau nó,/ Người sống, chết, và hồi sinh,/ Bao nhiêu lần." Ý thơ gợi ra hành trình con người phá bỏ những phiên bản cũ để tìm thấy và sáng tạo nên chính mình. Giữa một thời đại người trẻ dễ được nhìn thấy nhưng cũng dễ bị hòa tan, định vị bản thân không chỉ là nhu cầu trưởng thành mà còn là cách mỗi người xác lập căn cước, lựa chọn lẽ sống và tạo nên giá trị riêng cho cuộc đời.
Trước hết, “định vị bản thân” là quá trình con người nhận thức đúng về năng lực, giới hạn, khát vọng và hệ giá trị cốt lõi của chính mình. Nếu vị trí là nơi một người đang đứng trong không gian xã hội thì định vị là hành động xác lập tọa độ tinh thần của mình giữa vô vàn quan hệ, lựa chọn và khả thể. Người biết định vị bản thân hiểu mình có thể làm gì, cần học thêm điều gì, mục tiêu nào đáng theo đuổi và nguyên tắc nào không thể đánh đổi. Điều ấy khác với việc tự dán lên mình một nhãn hiệu cố định, càng không phải tạo ra một hình ảnh hào nhoáng để thu hút ánh nhìn của đám đông. Câu hỏi trung tâm của định vị bản thân không phải “Làm thế nào để mọi người chú ý đến tôi?”, mà là “Tôi thực sự là ai và sự hiện diện của tôi có ý nghĩa gì?”. Socrates từng nhắn nhủ: “Hãy tự biết mình.” Lời nói ngắn gọn ấy đã đặt nền móng cho mọi hành trình trưởng thành, bởi người không hiểu mình rất dễ chọn nhầm con đường; còn kẻ ngộ nhận về mình có thể đi rất nhanh nhưng càng đi càng xa khỏi đích đến. Trong tự nhiên, mỗi hạt giống đều mang một mật mã riêng: hạt thông không cố nở thành hoa hồng, cây xương rồng không xấu hổ vì mình không mềm mại như cỏ non. Chúng âm thầm giải mã bản tính của mình trong đất, trong nắng, trong những khắc nghiệt của môi trường để trở thành hình hài trọn vẹn nhất mà sự sống cho phép. Con người cũng vậy, trưởng thành không khởi đầu từ việc cố trở thành một ai khác, mà từ khoảnh khắc dám trung thực với chính mình.
Định vị bản thân trước hết giúp người trẻ kiến tạo một căn tính riêng giữa thời đại luôn có nguy cơ làm phẳng mọi khác biệt. Mạng xã hội mở ra một thế giới nơi con người có thể kết nối với hàng triệu người, nhưng cũng dựng lên vô số tấm gương méo mó: thành công được đo bằng lượt thích, hạnh phúc được quy đổi thành những bức ảnh đẹp, giá trị con người đôi khi bị giản lược thành mức độ nổi tiếng. Dưới sức ép của những xu hướng chóng đến chóng đi, người trẻ rất dễ mặc lên mình những “gương mặt” được sản xuất hàng loạt: nói điều đám đông muốn nghe, mơ giấc mơ đang được tung hô, lựa chọn theo tiêu chuẩn thành công của người khác. Khi ấy, con người có thể xuất hiện ở khắp nơi mà vẫn vắng mặt trong chính cuộc đời mình. Oscar Wilde từng nói: “Hãy là chính mình; những người khác đã có người làm rồi.” Nhưng “là chính mình” không có nghĩa là bảo thủ với cái tôi sẵn có; đó là khả năng tiếp nhận thế giới mà không đánh mất bộ lọc giá trị bên trong, học hỏi người khác mà không biến mình thành bản sao. Trong một khu rừng, không có hai chiếc lá hoàn toàn giống nhau; ngay cả những cành cây chung một thân cũng vươn về phía ánh sáng theo những phương khác biệt. Sự sống không kiến tạo vẻ đẹp bằng cách sao chép, mà bằng cách làm cho mỗi tồn tại được hoàn tất trong nét riêng của nó. Nếu người trẻ tự xóa đi đường nét tinh thần để vừa vặn với một khuôn mẫu chung, xã hội có thể đông đúc hơn nhưng đời sống sẽ nghèo nàn hơn. Biết định vị mình chính là giữ lại một giọng nói riêng trong bản hợp âm của thời đại, để hòa vào cộng đồng mà không hòa tan trong đám đông.
Không chỉ bảo vệ căn tính, định vị bản thân còn giúp người trẻ lựa chọn đúng hướng đi và giải phóng cao nhất tiềm năng của mình. Tuổi trẻ đứng trước nhiều cánh cửa, nhưng không phải cánh cửa rộng nhất hay sáng nhất đều dẫn tới miền đất phù hợp nhất. Có người chọn nghề vì áp lực gia đình, chọn cách sống vì sự ngưỡng mộ của bạn bè, lao vào những cuộc cạnh tranh chỉ vì sợ mình chậm hơn người khác. Họ tiêu hao nhiều năm để leo lên một chiếc thang rồi đau đớn nhận ra chiếc thang ấy tựa nhầm bức tường. Khi hiểu sở trường, đam mê và giá trị mình muốn phụng sự, con người có thể tập trung thời gian, năng lực vào một hành trình nhất quán; khi nhận ra giới hạn, họ biết bồi đắp điều còn thiếu thay vì tự ru ngủ bằng lòng tự tin rỗng. Viktor Frankl từng khẳng định: “Ai có một lí do để sống có thể chịu đựng gần như mọi cách sống.” Một mục đích rõ ràng không xóa bỏ gian khó nhưng khiến gian khó trở thành thử thách có ý nghĩa. Dòng sông nhờ đôi bờ mà có phương hướng để ra biển; nếu không có giới hạn, nước chỉ tràn ra, lênh láng và dần hóa thành vùng đầm lầy tù đọng. Đôi bờ không tước đoạt tự do của dòng sông; trái lại, chính nó trao cho dòng nước một hành trình. Cũng vậy, mục tiêu và hệ giá trị không giam hãm tuổi trẻ mà giúp năng lượng tuổi trẻ không bị phân tán trong những cuộc chạy đua vô nghĩa. Định vị đúng không bảo đảm con đường sẽ bằng phẳng, nhưng bảo đảm mỗi bước đi đều đưa con người đến gần hơn với bản thể mà mình mong muốn.
Hơn thế, định vị bản thân tạo nên điểm tựa nội tâm để người trẻ đứng vững trước những phán xét và biến động. Một người chỉ nhận biết giá trị của mình qua ánh mắt người khác sẽ sống như chiếc bóng phụ thuộc vào nguồn sáng bên ngoài: được tán thưởng thì phình lớn, bị lạnh nhạt thì co lại, gặp phủ nhận liền hoài nghi toàn bộ giá trị của bản thân. Trái lại, người hiểu mình sẽ biết lắng nghe mà không lệ thuộc, biết phân biệt lời góp ý cần tiếp thu với định kiến cần vượt qua, biết rằng một lần thất bại không phải bản án chung thân dành cho năng lực và nhân phẩm. Cây tùng trên vách núi tồn tại bởi bộ rễ đã tìm được đường đi qua những kẽ đá tưởng như không thể xuyên qua. Điều làm nên sức mạnh của cây không nằm ở vẻ cao lớn bên ngoài mà ở phần rễ âm thầm khuất dưới mặt đất. Con người cũng không thể đòi hỏi cuộc đời ngừng phán xét mình, chỉ có thể vun bồi một bộ rễ tinh thần đủ sâu để không bật khỏi mặt đất trước mỗi cơn gió dư luận. Khi có tọa độ bên trong, lời khen không khiến ta mê ngủ, tiếng chê không dễ làm ta gục ngã; nghịch cảnh có thể làm ta đau đớn nhưng không thể tùy tiện định nghĩa ta. Bản lĩnh đích thực không phải khiến mọi cơn bão biến mất, mà là biết mình phải cắm rễ vào đâu khi bão tố tràn về.
Chiều sâu đặc biệt trong ý thơ Octavio Paz còn nằm ở chỗ “gương mặt” ấy không chỉ được phát minh một lần. Phía sau nó, con người “sống, chết, và hồi sinh” biết bao lần. Vì thế, định vị bản thân không phải đóng đinh mình vào một bản mô tả bất biến, mà là hành trình liên tục nhận thức lại và tái kiến tạo chính mình. Có những ước mơ từng phù hợp ở tuổi mười tám nhưng không còn đúng ở tuổi hai mươi lăm; có những niềm tin phải đi qua va đập mới bộc lộ giới hạn; có những thất bại buộc con người từ biệt cái tôi kiêu hãnh để sinh thành một bản thể khiêm nhường và sâu sắc hơn. Friedrich Nietzsche từng viết: “Hãy trở thành con người mà bạn vốn là.” Nghe như một nghịch lí, nhưng đó chính là bản chất của trưởng thành: cái “vốn là” không nằm nguyên vẹn đâu đó để ta tình cờ tìm thấy, mà dần hiện hữu qua từng lựa chọn, trải nghiệm và tự vượt thoát. Trong tự nhiên, con sâu phải từ bỏ hình hài cũ mới có thể hóa bướm; hạt mầm phải tự làm vỡ lớp vỏ từng che chở mình mới có thể bước vào ánh sáng. Với hạt mầm, nứt vỡ vừa là đau đớn vừa là khai sinh; nếu mãi nguyên vẹn trong lớp vỏ an toàn, nó chỉ có thể tồn tại như một khả năng chưa bao giờ được sống. Con người cũng phải nhiều lần để những ảo tưởng, định kiến và giới hạn cũ “chết đi” thì một cái tôi rộng lớn hơn mới có thể hồi sinh. Có những tan vỡ không phải kết thúc mà là điều kiện của sinh thành; có những lần tưởng như đánh mất mình lại chính là lúc ta tìm thấy phần sâu xa nhất của chính mình.
Định vị bản thân còn giúp người trẻ chuyển hóa năng lực tiềm ẩn thành một đời sống có ý nghĩa. Điều này có thể được nhìn thấy qua hành trình của Malala Yousafzai – một gương mặt trẻ của thế giới đương đại. Sinh ra trong một hoàn cảnh mà quyền học tập của trẻ em gái bị đe dọa, Malala đã không chấp nhận để bạo lực và sợ hãi định nghĩa số phận mình. Từ một nữ sinh từng bị tấn công vì lên tiếng cho quyền được đến trường, cô xác lập bản thân như một người đấu tranh cho giáo dục, biến vết thương riêng thành tiếng nói chung cho hàng triệu trẻ em. Điều đáng quý không chỉ nằm ở danh tiếng mà Malala có được, mà ở chỗ cô đã nhận ra điều mình tin tưởng, kiên trì sống với niềm tin ấy và làm cho sự tồn tại của mình mang một ý nghĩa vượt khỏi phạm vi cá nhân. Hoàn cảnh có thể đặt con người vào một vị trí, nhưng không có quyền quyết định con người sẽ tự định vị mình như thế nào. Cũng như hoa sen không phủ nhận bùn tối đã nuôi mình, nhưng không để màu bùn trở thành màu của cánh hoa, người trẻ có thể được sinh ra trong giới hạn mà vẫn có quyền lựa chọn cách vượt lên giới hạn. Một con người thực sự tìm thấy mình không phải khi họ thoát khỏi mọi nghịch cảnh, mà khi biết biến nghịch cảnh thành chất liệu kiến tạo phẩm giá.
Tuy nhiên, định vị bản thân chỉ đạt đến chiều sâu nhân văn khi cái tôi được đặt trong mối quan hệ với cộng đồng. Con người không phải một hòn đảo biệt lập; không ai có thể xác lập vị trí của mình nếu tách khỏi gia đình, xã hội, dân tộc và nhân loại. Bởi vậy, định vị bản thân không dừng lại ở câu hỏi “Tôi muốn trở thành ai?” mà phải tiến tới câu hỏi “Tôi có thể đem lại điều gì?”. Một người có thể nổi bật nhưng chưa chắc có giá trị; có thể được chú ý nhưng chưa chắc đáng kính trọng; có thể sở hữu một thương hiệu cá nhân hấp dẫn nhưng bên trong lại trống rỗng về năng lực và trách nhiệm. Albert Einstein từng nói: “Đừng cố trở thành người thành công, hãy cố trở thành người có giá trị.” Thành công chủ yếu trả lời ta đã đạt được gì; giá trị trả lời sự hiện diện của ta đã làm cho cuộc đời tốt đẹp hơn như thế nào. Một bông hoa không tỏa hương để chứng minh mình ưu việt hơn những bông hoa khác; hương thơm là cách nó hoàn tất bản tính của mình và đồng thời hiến dâng cho khu vườn. Một dòng sông không chỉ tìm thấy mình ở nguồn chảy, mà còn ở những cánh đồng nó bồi đắp trên đường ra biển. Con người cũng chỉ thật sự hoàn tất căn tính khi năng lực riêng gặp được một nhu cầu chung, khi khát vọng khẳng định mình được nâng lên thành ý thức phụng sự. Vị trí cao nhất của con người, vì vậy, không nhất thiết là đứng trên người khác, mà là đứng đúng nơi tài năng của mình có thể hóa thành ích lợi cho cuộc đời.
Dẫu vậy, cần cảnh giác với những ngộ nhận đang khoác chiếc áo đẹp đẽ của việc định vị bản thân. Có người đồng nhất định vị với xây dựng thương hiệu cá nhân nên mải mê thiết kế hình ảnh mà lãng quên kiến tạo thực lực. Có người nhân danh “sống là chính mình” để tuyệt đối hóa sở thích, từ chối mọi góp ý và né tránh trách nhiệm. Có người vội vàng dán nhãn cho bản thân: tôi không có năng khiếu, tôi hướng nội, tôi chỉ phù hợp với điều này – rồi dùng những định nghĩa ấy như chiếc lồng giam giữ mọi khả thể phát triển. Lại có người cố tạo khác biệt bằng phát ngôn cực đoan, hành vi lệch chuẩn, tưởng rằng gây chú ý đồng nghĩa với có bản sắc. Nhưng chiếc mặt nạ dù được trang điểm tinh xảo đến đâu cũng không thể thay thế một gương mặt được hình thành từ lao động, trải nghiệm và nhân cách. Cây non không cần treo lên mình tấm biển “cổ thụ”; nó chỉ cần kiên nhẫn bám rễ, đón nắng, chịu mưa và lớn lên qua năm tháng. Định vị chân chính không phải tuyên bố thật lớn mình là ai, mà sống sao để từng lựa chọn và hành động âm thầm xác nhận điều ấy. Cái tôi đáng quý không phải cái tôi phình to trước cộng đồng, mà là cái tôi có chiều sâu để đối thoại, có bản lĩnh để độc lập và có độ mở để chung sống với những khác biệt.
Mặt khác, cũng không nên biến định vị bản thân thành một áp lực mới đối với tuổi trẻ. Không phải ai ở tuổi mười tám cũng lập tức biết mình sẽ trở thành ai; có người sớm tìm thấy con đường, có người phải đi qua nhiều ngã rẽ mới nhận ra phương hướng. Trong tự nhiên, không phải mọi loài hoa đều nở vào mùa xuân: có loài thức dậy trong nắng hạ, có loài đợi đến mùa đông mới lặng lẽ tỏa hương. Sự khác biệt về thời điểm không làm giảm giá trị của một mùa hoa. Bởi vậy, người trẻ không cần hoảng sợ nếu mình chưa có ngay một câu trả lời hoàn chỉnh. Điều đáng sợ không phải là tạm thời chưa biết mình đứng ở đâu, mà là ngừng tìm kiếm; không phải là đi chậm hơn người khác, mà là nhắm mắt chạy theo con đường của người khác. Định vị bản thân là một tiến trình, không phải một khoảnh khắc mặc khải; là sự kiên nhẫn lắng nghe đời sống bên trong giữa những va chạm với thế giới bên ngoài. Con người có thể chưa tìm thấy tên gọi cuối cùng cho mình, nhưng mỗi ngày vẫn có thể sống trung thực hơn, hiểu biết hơn và có trách nhiệm hơn.
Vì thế, người trẻ muốn tìm thấy vị trí của mình phải bắt đầu bằng sự tự vấn chân thành nhưng không thể dừng lại ở suy tưởng. Ta chỉ thực sự hiểu năng lực khi bắt tay vào làm việc, nhận ra giới hạn khi dám thử thách và tìm thấy lí tưởng khi va chạm với những vấn đề có thật của đời sống. Người trẻ cần học tập để mở rộng biên giới hiểu biết; trải nghiệm để kiểm chứng những hình dung về bản thân; lắng nghe người khác để tránh lạc vào mê cung tự mãn; đồng thời giữ quyền quyết định cuối cùng đối với cuộc đời mình. Họ cần một hệ giá trị đủ vững để không bị cuốn trôi, nhưng cũng cần tâm thế rộng mở để điều chỉnh những nhận thức đã lỗi thời. Mahatma Gandhi từng nói: “Cách tốt nhất để tìm thấy chính mình là quên mình trong việc phụng sự người khác.” Con người nhiều khi không thể khám phá bản thân bằng cách đứng mãi trước gương, mà phải bước ra ngoài, hành động, yêu thương và gánh vác. Chính khi làm một điều có ích, ta mới nhận ra sức mạnh chưa từng biết, những thiếu sót cần khắc phục và phần người cao đẹp mình có thể vươn tới. Định vị bản thân, do đó, không phải một bản tuyên ngôn được viết bằng lời, mà là câu trả lời được viết bằng toàn bộ đời sống.
Ý thơ của Octavio Paz cuối cùng gợi nhắc rằng con người vừa là tác phẩm, vừa là nghệ sĩ của chính mình. Ta được sinh ra với một khuôn mặt nhưng phải dùng cả đời để tạo nên một “gương mặt”; được trao cho một sự sống nhưng phải qua nhiều lần “sống, chết và hồi sinh” mới có thể chạm đến chiều sâu của tồn tại. Giữa thế giới đầy những tiếng gọi mời, người trẻ cần đủ tỉnh táo để không sống bằng giấc mơ vay mượn; đủ dũng cảm để phá vỡ phiên bản đã trở nên chật hẹp; đủ kiên trì để biến tiềm năng thành năng lực; đủ nhân ái để biến năng lực thành cống hiến. Định vị bản thân không phải tìm một chiếc ghế cố định giữa cuộc đời, mà kiến tạo một tọa độ tinh thần nơi con người vừa được sống đúng với mình, vừa có ích cho người khác. Nhưng giữa một thời đại mà ai cũng muốn được nhìn thấy, được gọi tên và được công nhận, có bao nhiêu người trẻ đủ can đảm bước qua những chiếc mặt nạ lấp lánh để thật sự phát minh nên gương mặt của chính mình?
27.8.2026
Facebook Thầy Phan Danh Hiếu