Nguồn sưu tầm: Văn Chương Mạn Đàm
I/ Vai trò của phần MỞ BÀI trong văn nghị luận
1. Mở bài là “điểm chạm đầu tiên” giữa người viết và người đọc
Trong bài thi Ngữ văn, giám khảo chỉ mất 5–10 giây đầu tiên để hình thành ấn tượng về năng lực người viết.
- Một mở bài tự nhiên, mạch lạc, giàu hình ảnh hoặc có tư duy cho thấy văn phong, vốn sống và thái độ nghiêm túc.
- Nếu ví bài viết như một cuộc trò chuyện, thì mở bài chính là cái bắt tay đầu tiên – chắc, ấm, và có thiện cảm.
Mở bài xác lập “định hướng tư tưởng và cảm xúc” cho toàn bài
2. Mở bài là nơi người viết đặt nền tảng cho toàn bộ lập luận hoặc cảm thụ.
*Một mở bài tốt giúp người đọc:
- Hiểu rõ đề tài và phạm vi vấn đề;
- Cảm nhận được giọng điệu, thái độ, quan điểm;
- Sẵn sàng theo dõi mạch phát triển ở thân bài.
Với nghị luận xã hội: mở bài định hướng cho hệ thống lí lẽ và dẫn chứng.
Với nghị luận văn học: mở bài xác lập cảm xúc thẩm mỹ và hướng bình giá tác phẩm.
3. Mở bài thể hiện năng lực tư duy và sáng tạo cá nhân
• Trong đề thi Ngữ văn, đặc biệt ở kì thi học sinh giỏi, phần mở bài là nơi người chấm “đọc” ra con người thật của thí sinh:
- Có cảm xúc không?
- Có tư duy riêng hay chỉ học thuộc?
- Có khả năng liên hệ, khái quát, diễn đạt linh hoạt không?
Một mở bài sáng tạo, có dấu ấn cá nhân sẽ tạo điểm cộng cảm xúc rất lớn, giúp bài viết nổi bật giữa hàng trăm bài tương tự.
Tóm lại: Vai trò của mở bài trong bài thi Ngữ văn
Mở bài là phần định hướng, tạo ấn tượng đầu tiên, khơi gợi cảm xúc, bộc lộ năng lực tư duy và định hình mạch lập luận của toàn bài. Một mở bài hay sẽ quyết định một phần ấn tượng ban đầu của giám khảo đối với bài văn.
II/ MỘT SỐ CÁCH MỞ BÀI
1. Mở bài bằng hình ảnh – câu chuyện ngắn – tình huống gợi cảm xúc
Ví dụ
- Trong Hạt giống tâm hồn, có câu chuyện về chàng trai mất đôi chân nhưng vẫn trở thành vận động viên bơi lội. Anh nói: “Tôi không thể bước đi, nhưng có thể bay bằng đôi tay của mình.”
Hình ảnh ấy khiến ta không ngừng suy ngẫm về vấn đề: có phải nghị lực sống có thể giúp con người vượt qua mọi giới hạn để chạm tới ước mơ?
- Trong cuốn nhật ký của Enrico, có một trang khiến ta không thể quên – câu chuyện về cậu bé lính gác người Sicilia: khi phát hiện hỏa hoạn, cậu vẫn kiên quyết ở lại vị trí để làm tròn nhiệm vụ, chấp nhận hi sinh.
Hành động ấy không chỉ là dũng cảm, mà còn là biểu tượng của tinh thần trách nhiệm và lòng trung thành với Tổ quốc.
➔ Cách hướng dẫn học sinh khi viết dạng này
• Chọn một chi tiết nhỏ, một hành động giàu biểu tượng, không kể lại cả câu chuyện.
• Dẫn bằng giọng kể nhẹ nhàng, cảm xúc – chỉ 2–4 câu.
• Sau đó, rút ra ý nghĩa nhân sinh hoặc giá trị đạo đức → chuyển tự nhiên vào vấn đề nghị luận.
• Ví dụ: Câu chuyện ấy khiến ta nghĩ đến vấn đề về lòng nhân ái trong cuộc sống hôm nay...
2. Mở bài bằng danh ngôn, trích dẫn nổi tiếng
Cách này thể hiện vốn văn hóa, giúp bài viết có chiều sâu tri thức.
Ví dụ:
• Dẫn kết hợp – mở đầu bằng cảm xúc, rồi mới trích dẫn
Gợi cảm xúc hoặc hiện tượng đời sống trước, sau đó “đem câu danh ngôn vào” như một lời giải thích, một điểm sáng tư tưởng.
Cách viết:
Giữa những biến động của thế giới hôm nay, con người càng nhận ra sức mạnh của tri thức và lòng nhân ái.
Nelson Mandela từng nói: “Giáo dục là vũ khí mạnh nhất mà bạn có thể sử dụng để thay đổi thế giới.”
Lời khẳng định ấy chưa bao giờ cũ – nó nhắc ta về vai trò bất tử của giáo dục trong sự phát triển của nhân loại.
• Dẫn đối thoại – dùng câu hỏi, cảm thán, hoặc tương phản để dẫn vào danh ngôn
Cách này hiện đại, thể hiện phong cách viết giàu cá tính, giúp bài mở “hút” người đọc.
Cách viết:
Phải chăng con người chỉ cần im lặng là đủ để cái ác thắng thế?
Câu hỏi ấy khiến ta nhớ đến lời nhắc của Albert Einstein: “Điều đáng sợ không phải là cái ác của kẻ xấu, mà là sự im lặng của người tốt.”
Từ đó, vấn đề về trách nhiệm phản biện và dấn thân của mỗi công dân trở nên đáng suy ngẫm hơn bao giờ hết.
3. Mở bài bằng nghịch lí – đối lập – câu hỏi gợi tò mò
Gây ấn tượng bằng sự “trái khoáy” để dẫn đến vấn đề chính.
Ví dụ:
• Con người đang sống giữa thời đại của kết nối – nhưng lại cô đơn hơn bao giờ hết. Phải chăng công nghệ đã khiến trái tim chúng ta xa nhau?
• Người ta dễ dàng “thả tim” trên mạng, nhưng lại ngại nói một lời tử tế ngoài đời. Nghịch lí ấy buộc ta phải nghĩ về văn hóa ứng xử của thời đại số.
4. Mở bài bằng một hiện tượng thực tế, sự kiện thời sự
Cách viết hiện đại, giúp bài viết “có hơi thở của cuộc sống”.
Ví dụ:
• Những chiến dịch “Green Life”, “Đi bộ gây quỹ vì môi trường” đang lan tỏa khắp nơi – minh chứng cho ý thức sống xanh, sống có trách nhiệm đang trở lại mạnh mẽ trong giới trẻ.
• Sự việc học sinh ném rác bừa bãi sau lễ hội khiến dư luận bức xúc. Từ đó, câu chuyện về ý thức công dân trong không gian công cộng trở nên đáng bàn hơn bao giờ hết.
5. Mở bài bằng chất văn – liên hệ với tác phẩm văn học hoặc nghệ thuật
Dành cho người viết có cảm xúc và vốn văn chương phong phú.
Ví dụ:
• “Người ta lớn lên không phải nhờ năm tháng, mà nhờ những lần vấp ngã.” (Nguyễn Nhật Ánh) – câu văn nhẹ nhàng mà sâu sắc, khiến ta suy nghĩ về giá trị của thất bại trong hành trình trưởng thành.
• Như cây xương rồng vươn lên giữa sa mạc, con người cũng chỉ thực sự mạnh mẽ khi biết đối diện với khó khăn và vượt qua nghịch cảnh.
6. Mở bài từ ấn tượng khi thưởng thức một tác phẩm nghệ thuật
(Tranh – phim – điêu khắc – bản nhạc – sân khấu – nhiếp ảnh...)
Đây là cách mở bài giúp người viết thể hiện tầm nhìn nghệ thuật và trải nghiệm cảm xúc, biến bài nghị luận xã hội thành một hành trình nhân văn, sâu lắng.
Cách hướng dẫn học sinh khi viết dạng này
• Chọn một chi tiết nhỏ, một hành động giàu biểu tượng, không kể lại cả câu chuyện.
• Dẫn bằng giọng kể nhẹ nhàng, cảm xúc – chỉ 2–4 câu.
• Sau đó, rút ra ý nghĩa nhân sinh hoặc giá trị đạo đức → chuyển tự nhiên vào vấn đề nghị luận.
Ví dụ 1. Từ một bức tranh – “Người mẹ cõng con trong mưa bão” (Đặng Ái Việt, Việt Nam)
Khi đứng trước bức tranh “Người mẹ cõng con trong mưa bão” của họa sĩ Đặng Ái Việt, tôi như cảm nhận được sức mạnh vô hình của tình mẫu tử – thứ khiến con người vượt qua mọi giông tố của cuộc đời. Giữa những gam màu xám lạnh và đường nét khắc khổ, tình yêu thương hiện lên rực sáng như ngọn lửa giữ ấm nhân gian.
Chính lòng nhân ái và sự hi sinh ấy là cội nguồn của mọi giá trị sống tốt đẹp, nhắc ta rằng: dù thời đại đổi thay, chỉ có tình thương là bất biến.
→ Dẫn chứng từ bức tranh thật của họa sĩ Đặng Ái Việt – người nổi tiếng với dự án vẽ chân dung Mẹ Việt Nam Anh hùng suốt hàng chục năm trời. Tác phẩm thể hiện sức mạnh tinh thần và phẩm hạnh của người mẹ Việt Nam.
Ví dụ 2. Từ một bộ phim – “The Pursuit of Happyness” (2006, đạo diễn Gabriele Muccino)
Khi xem bộ phim “The Pursuit of Happyness” của đạo diễn Gabriele Muccino, tôi lặng người trước cảnh người cha dắt con ngủ trong nhà vệ sinh ga tàu giữa đêm lạnh. Đó không chỉ là bi kịch của nghèo khó, mà là bản hùng ca về nghị lực, tình phụ tử và khát vọng vươn lên.
Bộ phim khiến ta nhận ra: hạnh phúc không đến từ may mắn, mà từ lòng kiên định và niềm tin không bao giờ tắt – điều mỗi con người cần giữ trong hành trình mưu sinh đầy thử thách hôm nay.
→ Nguồn xác thực: phim Mỹ năm 2006, dựa trên câu chuyện có thật về Chris Gardner – doanh nhân từng vô gia cư, do Will Smith thủ vai chính. Tác phẩm nhận được đề cử Oscar và được xem như biểu tượng của nghị lực và ý chí vươn lên.

Nhận xét
Đăng nhận xét