Trang chủ / Đọc hiểu / Bài viết

KỸ NĂNG LÀM TỐT DẠNG BÀI ĐỌC - HIỂU THƠ

HHG

1. Xác Định Phương Thức Biểu Đạt (PTBĐ)

- Trường hợp 1 (Chỉ có 1 phương án): Đối với thơ, PTBĐ chính thường là Biểu cảm (bày tỏ tình cảm, cảm xúc).
- Trường hợp 2 (Có từ 2 phương án trở lên): Thường là Biểu cảm kết hợp với Miêu tả (khắc họa hình tượng) và Tự sự (kể lại câu chuyện/sự việc).

2. Xác Định Thể Thơ & Phong Cách Ngôn Ngữ

a. Cách xác định thể thơ

Bước 1: Đếm số chữ (số tiếng) trong từng dòng thơ.
Bước 2 (Kết luận):
- Các thể thơ hiện đại: Thơ 5 chữ, 6 chữ, 7 chữ, 8 chữ, hoặc Thơ tự do (các dòng không bằng nhau).
- Các thể thơ truyền thống: Ngũ ngôn tứ tuyệt (4 câu 5 chữ), Ngũ ngôn bát cú (8 câu 5 chữ), Thất ngôn tứ tuyệt (4 câu 7 chữ), Thất ngôn bát cú (8 câu 7 chữ), Lục bát , Song thất lục bát.

b. Phong cách ngôn ngữ

Đối với các văn bản thơ văn nghệ thuật, phong cách ngôn ngữ luôn là: Phong cách ngôn ngữ Nghệ thuật.

3. Chiến Thuật Xử Lý Biện Pháp Tu Từ (BPTT)

Khi gặp câu hỏi: "Chỉ ra BPTT và nêu tác dụng?", các em cần tuyệt đối tuân thủ quy trình 2 bước sau:
Bước 1: Gọi tên và chỉ rõ
- Nêu chính xác tên biện pháp tu từ.
- Trích dẫn từ ngữ, hình ảnh hoặc câu thơ chứa biện pháp đó (không nói suông).
Bước 2: Nêu tác dụng (Gồm 3 ý lớn)
- Về nội dung: Nhấn mạnh, làm nổi bật hình ảnh/sự vật/sự việc gì?
- Về tư tưởng: Thể hiện thái độ, quan điểm, tình cảm gì của tác giả?
- Về nghệ thuật: Tăng tính gợi hình, gợi cảm, giúp lời thơ thêm sinh động, hấp dẫn hoặc tạo nhịp điệu cho bài thơ.
Các BPTT đã học:
- So sánh: Là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Tác dụng : Giúp sự vật, sự việc được miêu tả sinh động, cụ thể tác động đến trí tưởng tượng, gợi hình dung và cảm xúc.
- Nhân hóa: Là gọi tả con vật, cây cối, đồ vật … bằng những từ ngữ vốn được dùng để gọi tả con người; làm cho thế giới loài vật, cây cối, đồ vật,… trở nên gần gũi với con người; biểu thị được những suy nghĩ, tình cảm của con người. Tác dụng : Làm cho đối tượng hiện ra sinh động, gần gũi, có tâm trạng và có hồn hơn.
- Ẩn dụ: Là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Tác dụng : Cách diễn đạt mang tính hàm súc, cô đọng, giá trị biểu đạt cao, gợi những liên tưởng ý nhị, sâu sắc.
- Hoán dụ: Là gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm bằng tên gọi của một sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt. Tác dụng : Diễn tả sinh động nội dung thông báo và gợi những liên tưởng ý vị, sâu sắc.
- Điệp ngữ: Là lặp đi, lặp lại từ ngữ hoặc cả một câu để làm nổi bật ý, gây cảm xúc mạnh. Tác dụng : Nhấn mạnh, tô đậm ấn tượng – tăng giá trị biểu cảm.
- Liệt kê: Là sắp xếp nối tiếp hàng loạt từ hay cụm từ cùng loại để diễn tả được đầy đủ hơn, sâu sắc hơn những khía cạnh khác nhau của thực tế hay của tư tưởng, tình cảm. Tác dụng : Diễn tả cụ thể, toàn diện, làm rõ đối tượng được miêu tả.
- Chơi chữ: Là cách lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước,… làm câu văn hấp dẫn và thú vị.
- Câu hỏi tu từ: Là cách sử dụng câu hỏi nhưng không có câu trả lời nhằm biểu thị một ý nghĩa nào đó trong diễn đạt.
- Nói quá: Là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm. Tác dụng: Giúp hiện tượng, sự vật miêu tả được nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.
- Nói giảm nói tránh: Là biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển, tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục, thiếu lịch sự. Tác dụng : Làm giảm nhẹ đi ý đau thương, mất mát nhằm thể hiện sự trân trọng.

4/ Kỹ năng tìm hình ảnh, từ ngữ theo yêu cầu của đề

Đây là dạng câu hỏi kiểm tra năng lực định vị thông tin trong văn bản. Để đạt điểm tối đa, hãy áp dụng quy trình 3 bước chuẩn sau:
- Bước 1: Phân tích đề (Gạch chân từ khóa) Đọc thật kĩ câu hỏi, dùng bút chì gạch chân dưới các từ ngữ quan trọng để xác định chính xác đề bài đang yêu cầu tìm nội dung gì (Ví dụ: tìm mục đích, tìm hoàn cảnh, hay tìm tâm trạng...).
- Bước 2: Quét văn bản (Định vị chi tiết) Rà soát lại toàn bộ đoạn thơ/đoạn văn, "săn" tìm những từ ngữ, hình ảnh có mối liên hệ trực tiếp với từ khóa vừa xác định ở Bước 1.
- Bước 3: Tổng hợp & Trả lời Viết câu trả lời ngắn gọn, rõ ràng. Nên trích dẫn nguyên văn các từ ngữ, hình ảnh tìm được vào trong dấu ngoặc kép “...”.
Ví dụ minh họa
Đề bài: Tìm những từ ngữ, hình ảnh thể hiện mục đích chiến đấu của nhân vật người cháu trong đoạn thơ sau:
"Cháu chiến đấu hôm nay
Vì lòng yêu Tổ quốc
Vì xóm làng thân thuộc
Bà ơi, cũng vì bà
Vì tiếng gà cục tác
Ổ trứng hồng tuổi thơ." (Trích "Tiếng gà trưa" – Xuân Quỳnh)
- Từ khóa của đề: "Mục đích chiến đấu" (Chiến đấu để làm gì? Vì cái gì?).
- Dấu hiệu nhận biết trong đoạn thơ: Cấu trúc điệp từ "Vì..." chính là nơi tác giả liệt kê các mục đích.
Những từ ngữ, hình ảnh thể hiện mục đích chiến đấu của nhân vật người cháu là:
- “Lòng yêu Tổ quốc”,
- “Xóm làng thân thuộc”,
- “Bà”,
- “Tiếng gà cục tác”,
- “ổ trứng hồng tuổi thơ”

5/ Xác định nội dung chính của văn bản:

Xác định nội dung chính của một bài thơ thực chất là việc đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: "Bài thơ này viết về cái gì/ai và tác giả muốn gửi gắm tình cảm gì qua đó?".
Để làm tốt dạng này, hãy áp dụng trọn gói quy trình 3 bước dưới đây:
- Bước 1: Nhận diện "Cặp đôi trữ tình"
+ Đối tượng trữ tình: Là người, cảnh vật, hay sự việc được miêu tả và phản ánh xuyên suốt trong bài thơ.
+ Nhân vật trữ tình: Là cái tôi đang lên tiếng (thường xưng em, anh, tôi, ta... hoặc ẩn mình - chính là sự hóa thân của tác giả).
Mẹo nhỏ: Hãy căn cứ ngay vào nhan đề, các từ ngữ hoặc hình ảnh được lặp đi lặp lại nhiều lần để nhanh chóng tìm ra đối tượng chính.
- Bước 2: Trả lời "Bộ đôi câu hỏi cốt lõi"
+ Câu hỏi 1 (Phần nhìn): Đối tượng trữ tình trong bài thơ hiện lên với những đặc điểm, vẻ đẹp hay số phận như thế nào?
+ Câu hỏi 2 (Phần cảm): Thông qua việc miêu tả đối tượng đó, tác giả đã bày tỏ tình cảm, cảm xúc hay thái độ gì (Yêu mến, tự hào, xót xa, trân trọng...)?
- Bước 3: Ráp công thức & Hoàn thiện câu trả lời: Nội dung chính của thơ bao giờ cũng gồm 2 vế: Cảnh vật/Con người + Tình cảm của tác giả.
- Khung trả lời: "Đoạn thơ/Bài thơ đã miêu tả/phản ánh về [Tên đối tượng trữ tình + Đặc điểm của đối tượng]. Qua đó, tác giả thể hiện [Tình cảm, cảm xúc, thái độ] của mình."
Ví dụ : Bài thơ khắc họa vẻ đẹp bình dị, thơ mộng của bức tranh quê hương lúc xế chiều (Vế 1). Qua đó, tác giả thể hiện tình yêu quê hương đất nước tha thiết và niềm tự hào sâu sắc (Vế 2).

6/ Trình bày cách hiểu về một câu thơ, đoạn thơ:

Khi đề bài yêu cầu: "Anh/chị hiểu như thế nào về câu thơ/đoạn thơ...", giám khảo đang muốn kiểm tra năng lực giải mã ngôn từ và tư duy sâu của thí sinh. Hãy triển khai bài làm theo đúng gốc rễ 4 bước sau để không sót ý:
- Bước 1: Phân tích yêu cầu (Đọc & Gạch chân) Đọc thật kĩ câu hỏi, dùng bút chì gạch chân dưới các từ ngữ mấu chốt của câu thơ/đoạn thơ được hỏi để khoanh vùng trọng tâm.
- Bước 2: Giải thích từ ngữ nghĩa đen (Nếu có) Bóc tách và giải thích ngắn gọn nghĩa của các từ khóa, hình ảnh mang tính biểu tượng, độc đáo có trong câu thơ.
- Bước 3: Khai thác nghĩa bóng & Toàn ý (Thông điệp) Đặt câu thơ trong chỉnh thể đoạn văn để nêu ra ý nghĩa sâu xa: Tác giả muốn nói lên hiện thực gì? Bày tỏ nỗi lòng, tư tưởng hay triết lý gì?
- Bước 4: Rút ra bài học cho bản thân Đúc kết giá trị, bài học nhận thức hoặc hành động mà câu thơ/đoạn thơ đó gợi ra cho thế hệ trẻ ngày nay.
VD. Đề bài: Trình bày cách hiểu của anh/chị về hai câu thơ sau: "Ở hiền thì lại gặp hiền Người ngay thì được phật tiên độ trì” (Trích "Truyện cổ nước mình" – Lâm Thị Mỹ Dạ)
Qua hai câu thơ trên, tác giả đã thể hiện một cách hiểu sâu sắc về triết lý nhân sinh của cha ông ta ngày trước:
- Về mặt ý nghĩa (Bước 2 + Bước 3): Câu thơ sử dụng những hình ảnh dân gian quen thuộc ("gặp hiền", "phật tiên độ trì") để khẳng định quy luật nhân quả ở đời: những con người sống lương thiện, nhân hậu, ăn ở ngay thẳng, chung thủy thì nhất định sẽ nhận được may mắn, hạnh phúc và được chở che, bảo vệ. Qua đó, câu thơ ca ngợi vẻ đẹp của lối sống nghĩa tình, giàu lòng nhân ái của con người Việt Nam.
- Về bài học rút ra (Bước 4): Lời thơ gửi gắm đến mỗi chúng ta bài học sâu sắc về cách làm người. Nhắc nhở thế hệ mai sau cần biết nuôi dưỡng lòng trắc ẩn, sống chân thành, ngay thẳng và luôn hướng thiện để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.
Khung cấu trúc: Cách hiểu = Giải thích nghĩa (Nói về cái gì?) + Ý nghĩa biểu đạt (Tác giả nhắn nhủ điều gì?) + Bài học (Bản thân làm gì?).

7/ Bày tỏ quan điểm và lí giải tại sao?

Đây là dạng câu hỏi mở nhằm kiểm tra tư duy phản biện và khả năng lập luận độc lập của học sinh. Để chinh phục dạng bài này một cách thuyết phục nhất, hãy áp dụng Chiến thuật 3 bước lập luận xuôi - ngược dưới đây:
- Bước 1: Tuyên bố quan điểm rõ ràng. Thẳng thắn đưa ra câu trả lời: Đồng ý, Không đồng ý, hoặc Đồng ý một phần. (Tuyệt đối không trả lời mập mờ, nước đôi).
- Bước 2: Triển khai lý giải
+ Nếu ta đồng tình/làm theo quan điểm đó, nó sẽ mang lại những giá trị tích cực, kết quả tốt đẹp gì cho bản thân và xã hội?
+ Nếu bác bỏ/không làm theo quan điểm đó thì hậu quả hoặc hướng tiêu cực sẽ ra sao?
- Bước 3: Đúc kết & Liên hệ thực tế. Dựa trên kiến thức xã hội để khẳng định lại tính đúng đắn/giá trị của vấn đề và rút ra bài học hành động, đi đến kết luận.
VD. Đề bài: Anh/chị có đồng ý với quan điểm: "Ở hiền thì lại gặp hiền / Người ngay thì được phật tiên độ trì” hay không? Vì sao?
- Tôi hoàn toàn đồng ý với quan điểm trên của tác giả dân gian. (Bước 1)
- Sở dĩ tôi đồng ý là vì: (Bước 2)
+ Khi chúng ta lựa chọn lối sống "ở hiền", biết yêu thương, sẻ chia và sống "ngay thẳng", trung thực, chúng ta sẽ tự nuôi dưỡng được một tâm hồn bình yên, thanh thản. Đồng thời, lối sống tốt đẹp ấy sẽ lan tỏa năng lượng tích cực, giúp chúng ta nhận được sự yêu mến, trân trọng, giúp đỡ từ mọi người xung quanh khi gặp khó khăn (đó chính là "gặp hiền", là được "phật tiên độ trì" giữa đời thực).
+ Ngược lại, nếu con người sống ích kỷ, dối trá, lọc lừa và hãm hại người khác, họ không chỉ tự gieo rắc sự bất an cho tâm hồn mình mà sớm muộn cũng sẽ bị xã hội lên án, xa lánh và phải nhận lấy những hậu quả cay đắng theo quy luật nhân quả.
- Kết luận: (Bước 3) Chính vì thế, hai câu thơ trên là một quan điểm hoàn toàn đúng đắn, mang giá trị giáo dục sâu sắc. Nó nhắc nhở mỗi chúng ta cần phải chọn lối sống hướng thiện, tử tế và ngay thẳng trong cuộc sống hàng ngày.

8/ Thông điệp có ý nghĩa nhất? Tại sao?

Bản chất của "thông điệp" là bài học, lời khuyên hoặc triết lý mà tác giả gửi gắm đến người đọc nhằm hướng con người tới những điều tốt đẹp.
- Bước 1: Gọi tên thông điệp cụ thể. Sau khi đọc kĩ bài thơ, hãy chọn ra một thông điệp gắn liền với nội dung chính hoặc tư tưởng chủ đề của tác phẩm mà bạn tâm đắc nhất. Lưu ý: Thông điệp phải là một câu hoàn chỉnh, mang tính khái quát xã hội (Ví dụ: Lòng biết ơn, sự kiên trì, tình yêu thương gia đình...), không trả lời chung chung theo kiểu: "Thông điệp về tình mẫu tử".
- Bước 2: Lí giải nguyên nhân (Trọng tâm bài làm). Kết hợp kiến thức xã hội và trải nghiệm cá nhân để giải thích vì sao thông điệp đó lại quan trọng bằng cách đặt ra hai giả thuyết. Mặt tích cực: Nếu mọi người thực hiện thông điệp này, cuộc sống/xã hội sẽ trở nên tốt đẹp, hạnh phúc như thế nào? Mặt tiêu cực: Ngược lại, nếu không thực hiện thông điệp này, con người sẽ phải đối mặt với những hậu quả hay điều xấu gì?
- Bước 3: Đúc kết bài học hành động (Kết luận). Khẳng định lại giá trị của thông điệp và tự rút ra bài học cho bản thân (Cần thay đổi nhận thức như thế nào? Cần làm gì trong thực tế?).
vd. Đề bài: Từ một bài thơ viết về sự hy sinh thầm lặng của người mẹ, em hãy chỉ ra một thông điệp có ý nghĩa nhất và lí giải tại sao?
- Thông điệp có ý nghĩa nhất đối với tôi là: Con người cần phải biết trân trọng, thấu hiểu và biết ơn sự hy sinh vô điều kiện của cha mẹ. (Bước 1)
- Sở dĩ đây là thông điệp ý nghĩa nhất vì: (Bước 2)
+ Khi chúng ta biết trân trọng và biết ơn cha mẹ, chúng ta sẽ có động lực để sống tốt hơn, chăm ngoan hơn để không phụ lòng đấng sinh thành. Đồng thời, sự thấu hiểu ấy sẽ giúp sợi dây tình cảm gia đình thêm gắn kết, đem lại niềm vui, sự an ủi lớn lao cho cha mẹ ở tuổi xế chiều.
+ Ngược lại, nếu sống ích kỷ, coi sự hy sinh của cha mẹ là điều hiển nhiên, con người rất dễ rơi vào lối sống vô ơn, bạc bẽo. Điều đó không chỉ làm tổn thương những người yêu thương ta nhất mà còn khiến tâm hồn chúng ta trở nên chai sạn, ích kỷ và bị xã hội lên án.
- Kết luận và bài học hành động: (Bước 3) Tóm lại, đây là một thông điệp vô cùng sâu sắc và có giá trị bền vững với mọi thế hệ. Là một học sinh, tôi tự nhắc nhở bản thân phải luôn yêu thương, giúp đỡ cha mẹ từ những việc nhỏ nhặt nhất và nỗ lực học tập để trở thành niềm tự hào của gia đình.

9. Bài học rút ra? Tại sao?

Dạng câu hỏi: "Bài học sâu sắc nhất mà anh/chị rút ra từ đoạn thơ là gì? Tại sao?" yêu cầu thí sinh phải kết nối tinh thần của bài thơ với thực tế đời sống.
- Bước 1: Xác định nội dung chính Đọc kĩ đoạn thơ, nắm bắt thông điệp cốt lõi ra nháp.
- Bước 2: Rút ra bài học kép Bài học đưa ra cần bao gồm cả 2 mặt:
+ Nhận thức: Giúp bạn hiểu ra, thay đổi suy nghĩ gì về cuộc sống?
+ Hành động: Bạn cần phải làm gì, thay đổi hành vi như thế nào trong thực tế?
- Bước 3: Lí giải lý do Dựa vào trải nghiệm cá nhân và hiểu biết xã hội để giải thích vì sao bài học đó lại cần thiết và có ý nghĩa đối với bản thân ở thời điểm hiện tại.

10/ Anh/chị nhận xét như thế nào về thái độ, tình cảm của tác giả?

Khi đề bài yêu cầu: "Anh/chị nhận xét như thế nào về thái độ, tình cảm của tác giả trong đoạn thơ?", hãy triển khai câu trả lời theo đúng cấu trúc 3 tầng lập luận sau để bài viết sâu sắc và đạt điểm tối đa:
- Tầng 1: Xác định sắc thái thái độ (Thái độ gì?) Căn cứ vào nội dung chính của văn bản để chỉ ra thái độ rõ ràng của tác giả đối với đối tượng được miêu tả. Các từ khóa gợi ý: Tôn trọng, ngợi ca, tự hào, trân trọng, mến yêu... hoặc lên án, phản đối, dứt khoát, căm ghét, đau xót.
- Tầng 2: Đánh giá tính chất tình cảm (Tình cảm như thế nào?) Khẳng định giá trị và chiều sâu của thứ tình cảm đó. Cách diễn đạt mẫu: Đó là thứ tình cảm vô cùng nồng nàn, chân thành, tha thiết; là tiếng lòng xuất phát từ một trái tim nhạy cảm và một tấm lòng nhân hậu, bao dung của người nghệ sĩ.
- Tầng 3: Nêu giá trị nghệ thuật (Tác dụng mang lại?) Chỉ ra hiệu quả của tình cảm ấy đối với tác phẩm và người đọc. Cách diễn đạt mẫu: Chính thái độ, tình cảm mãnh liệt ấy đã tạo nên sức lay động, truyền cảm mạnh mẽ cho đoạn thơ, dễ dàng chạm đến trái tim bạn đọc. Đồng thời, nó giúp người đọc hiểu và thấu cảm sâu sắc hơn về tư tưởng chủ đề mà tác giả muốn gửi gắm.
---
SƯU TẦM

Nhận xét

Ảnh phóng to trong bài viết