I. MỤC ĐÍCH VÀ PHẠM VI SỬ DỤNG
Chuyên đề gom các bài học về kí và kịch rải ở ba khối lớp thành một mạch thể loại liền nhau, để học sinh thấy tri thức của mỗi năm học được nối tiếp và nâng dần: từ kịch hát dân gian (lớp 10), sang bi kịch (lớp 11), rồi hài kịch và kịch hiện đại (lớp 12); từ tuỳ bút, tản văn, truyện kí (lớp 11) đến phóng sự, hồi kí (lớp 12).
Khung dùng được cho ba mục đích, giáo viên chọn phần phù hợp:
Dạy học theo chuyên đề hoặc dạy tăng tiết sau khi học xong bài chính khoá tương ứng của từng khối.
Ôn tập cuối cấp, ôn thi tốt nghiệp THPT: học sinh lớp 12 hệ thống lại toàn bộ tri thức kí và kịch của cả ba năm, luyện đọc hiểu văn bản ngoài sách giáo khoa.
Bồi dưỡng học sinh giỏi: đào sâu lí luận thể loại, so sánh các tiểu loại, vận dụng vào bài nghị luận văn học.
II. CĂN CỨ XÂY DỰNG
Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018, yêu cầu cần đạt về đọc văn bản kí và kịch ở lớp 10, 11, 12.
Sách giáo khoa, sách giáo viên Ngữ văn 10, 11, 12 và sách Chuyên đề học tập Ngữ văn 10, 12, bộ "Kết nối tri thức với cuộc sống", Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Toàn bộ tên bài, tên văn bản, số trang và khái niệm trong khung này đã đối chiếu trực tiếp với mục lục và phần Tri thức ngữ văn của sách.
III. BẢN ĐỒ THỂ LOẠI KÍ VÀ KỊCH QUA BA KHỐI LỚP
1. Mạch kịch
2. Mạch kí
IV. MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ
1. Kiến thức
Nắm được khái niệm kí, kịch và các thể, tiểu loại được học trong chương trình: chèo, tuồng, bi kịch, hài kịch; tuỳ bút, tản văn, truyện kí, phóng sự, hồi kí.
Hiểu các yếu tố đặc trưng của từng thể loại theo đúng yêu cầu cần đạt của mỗi khối lớp, và thấy được sự nối tiếp giữa các khối.
2. Năng lực
Đọc hiểu một văn bản kí, kịch ngoài sách giáo khoa theo đặc trưng thể loại: nhận biết, phân tích, đánh giá.
Viết đoạn văn, bài văn nghị luận phân tích, đánh giá một đoạn trích kịch hoặc một tác phẩm kí.
Trình bày, thảo luận, dựng cảnh diễn ngắn từ một văn bản kịch (gắn với chuyên đề học tập lớp 10, 12).
3. Phẩm chất
Trân trọng di sản sân khấu dân tộc; có cái nhìn tỉnh táo về hiện thực; biết yêu mến thiên nhiên, văn hoá đất nước và cảm thông với con người ở những cảnh ngộ khác nhau (theo yêu cầu cần đạt của các bài tương ứng trong sách giáo khoa).
V. NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ
Chuyên đề gồm bốn phần. Phần A và B là phần lí thuyết thể loại kèm đọc văn bản mẫu; phần C là phần so sánh, tổng hợp; phần D là phần luyện đề. Mỗi khối lớp học phần tương ứng với chương trình của mình, lớp 12 học trọn vẹn để ôn tập.
PHẦN A. KỊCH
Chủ đề A1. Những đặc trưng chung của kịch (cả ba khối). Văn bản kịch là kịch bản viết để diễn trên sân khấu. Các yếu tố cần nắm: xung đột kịch, hành động kịch, nhân vật, lời thoại (đối thoại, độc thoại, bàng thoại), chỉ dẫn sân khấu, cấu trúc hồi, cảnh, lớp. Chủ đề này là nền chung, học trước khi vào từng loại kịch.
Chủ đề A2. Kịch hát dân gian: chèo và tuồng (lớp 10). Theo Tri thức ngữ văn (Ngữ văn 10, tập một, tr.125 - 126):
Chèo nguyên là một loại hình kịch hát dân gian, phổ biến ở vùng đồng bằng Bắc Bộ; nghệ thuật chèo mang tính tổng hợp, phối hợp nói, hát, múa trên cơ sở một tích trò có sẵn.
Tích trò là yếu tố quan trọng nhất của vở chèo, có nhiều dị bản, là sáng tạo mang tính tập thể. Nhân vật chèo chia thành vai chín và vai lệch; gây ấn tượng mạnh nhất thường là vai nữ, vai hề.
Tuồng là loại hình kịch hát cổ truyền, phát triển mạnh dưới triều Nguyễn ở vùng Nam Trung Bộ, gồm tuồng cung đình và tuồng dân gian; tích tuồng dân gian giàu yếu tố hài, châm biếm thói hư tật xấu.
Văn bản mẫu: "Xuý Vân giả dại", "Huyện đường", "Hồn thiêng đưa đường". Văn bản thông tin "Múa rối nước, hiện đại soi bóng tiền nhân" dùng để mở rộng hiểu biết về sân khấu dân gian.
Chủ đề A3. Bi kịch (lớp 11). Theo Tri thức ngữ văn (Ngữ văn 11, tập một, tr.125 - 126):
Bi kịch tập trung diễn tả những xung đột hệ trọng, căng thẳng tột độ giữa khát vọng, hành động cao đẹp của con người với những tình thế bi đát không thể đảo ngược của thực tại, hoặc với trở ngại ngay trong bản tính con người.
Nhân vật chính mang khát vọng cao đẹp, tính cách mạnh mẽ, tự do lựa chọn hành động; xung đột là mâu thuẫn gay gắt giữa lựa chọn tự do ấy với cái tất yếu (định mệnh, bản tính tự nhiên, định kiến thời đại, thực tại xã hội...).
Hiệu ứng thanh lọc (theo A-rít-xtốt): người xem sợ hãi, thương cảm, rồi căm ghét cái đê tiện, ngưỡng mộ cái cao cả; tâm hồn như được thanh lọc.
Văn bản mẫu: "Sống, hay không sống, đó là vấn đề", "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài", "Prô-mê-tê bị xiềng".
Chủ đề A4. Hài kịch (lớp 12). Theo Tri thức ngữ văn (Ngữ văn 12, tập một, tr.130 - 131):
Hài kịch dùng tiếng cười để chế giễu thói tật, hiện tượng đáng phê phán đi chệch chuẩn mực tốt đẹp; tiếng cười bật lên từ sự vênh lệch giữa mục đích và phương tiện, bản chất và biểu hiện, hành động và hoàn cảnh, tham vọng và khả năng.
Nhân vật, tình huống, xung đột, hành động, kết cấu hài kịch: nhân vật tiêu biểu cho một thói tật, xây dựng theo lối cường điệu; hành động chủ yếu là hành động bên ngoài; xung đột luôn có khả năng giải quyết theo hướng cái xấu bị phủ nhận; kết thúc có hậu.
Thủ pháp trào phúng: tình huống hiểu lầm, trớ trêu; phóng đại cử chỉ, thói tật; tạo tương phản gây cười; ngôn từ trong chỉ dẫn sân khấu, tên gọi nhân vật, lời thoại.
Văn bản mẫu: "Nhân vật quan trọng", "Giấu của", "Cẩn thận hão".
Chủ đề A5. Kịch hiện đại Việt Nam và tổng hợp tri thức kịch (lớp 12). Đọc "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" (Bài 9, tập hai, tr.102) để vận dụng tổng hợp các khái niệm xung đột, hành động, lời thoại, nhân vật đã học từ lớp 10 đến lớp 12.
Chủ đề A6. Từ trang sách lên sân khấu (lớp 10, 12, gắn chuyên đề học tập). Đọc kịch bản, xem vở diễn, dựng một cảnh diễn ngắn; nhận xét sự khác nhau giữa văn bản kịch và vở diễn.
PHẦN B. KÍ
Chủ đề B1. Những đặc trưng chung của kí. Theo Tri thức ngữ văn (Ngữ văn 11, tập hai, tr.33): kí là tên gọi một nhóm các thể, tiểu loại tác phẩm văn xuôi phi hư cấu, có khả năng dung hợp nhiều phương thức (tự sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thông tin...) nhằm tái hiện những trạng thái đời sống được xã hội quan tâm và bộc lộ trực tiếp cảm nghĩ của tác giả. Tuỳ mục đích viết, sự bộc lộ cái tôi tác giả và cách tổ chức phương tiện biểu đạt, kí được gọi là tuỳ bút, tản văn, phóng sự, kí sự, truyện kí, hồi kí, nhật kí, du kí...
Chủ đề B2. Tuỳ bút, tản văn, truyện kí (lớp 11). Theo Tri thức ngữ văn (Ngữ văn 11, tập hai, tr.33 - 34):
Tuỳ bút có tính tự do cao, bố cục linh hoạt, nghiêng hẳn về trữ tình với điểm tựa là cái tôi tác giả; miêu tả, kể chuyện chỉ là cái cớ để giãi bày cảm xúc, suy tư.
Tản văn dùng đồng thời yếu tố tự sự và trữ tình, có thể kết hợp nghị luận, miêu tả; cái tôi hiện diện rõ nhưng liên hệ, suy tưởng được tiết chế hơn tuỳ bút.
Truyện kí kể về người thật, việc thật, thuộc loại phi hư cấu; yếu tố hư cấu vẫn hiện diện (được tiết chế) ở cách xử lí, tổ chức tư liệu, giọng điệu, ngôn ngữ trần thuật và cách hình dung tâm trạng nhân vật.
Văn bản mẫu: "Ai đã đặt tên cho dòng sông?", "Và tôi vẫn muốn mẹ...", "Cà Mau quê xứ", "Cây diêm cuối cùng".
Chủ đề B3. Phóng sự và hồi kí (lớp 12). Theo Tri thức ngữ văn (Ngữ văn 12, tập hai, tr.38 - 39):
Phóng sự ra đời cùng báo chí hiện đại, cung cấp cái nhìn chân thực về một sự việc, hiện tượng có ý nghĩa thời sự; tính chân thực về thời gian, địa điểm, sự kiện, con người, chi tiết là cốt lõi; người viết dùng biện pháp nghiệp vụ báo chí (điều tra, phỏng vấn, ghi chép tại chỗ) và có thể hư cấu ở mức độ nhất định.
Hồi kí có giá trị tư liệu cao, kể lại từ điểm nhìn chủ quan những sự kiện trong quá khứ mà tác giả là nhân vật trung tâm hoặc người tham dự, chứng kiến; người kể ngôi thứ nhất; quy luật riêng của trí nhớ làm cho hồi kí mang đậm tính chủ quan.
Văn bản mẫu: "Nghệ thuật băm thịt gà", "Bước vào đời", "Vĩ tuyến 17".
PHẦN C. SO SÁNH, TỔNG HỢP (dành cho lớp 12 và học sinh giỏi)
Học sinh lập bảng phân biệt các cặp dễ nhầm, mỗi ô có dẫn chứng từ văn bản đã học:
PHẦN D. LUYỆN ĐỀ
Dạng 1. Đọc hiểu văn bản kí hoặc kịch ngoài sách giáo khoa. Câu hỏi đi theo yêu cầu cần đạt: nhận biết thể loại, xung đột, lời thoại, chỉ dẫn sân khấu, thủ pháp trào phúng (với kịch); nhận biết sự kết hợp tự sự, trữ tình, chi tiết hiện thực, cái tôi người viết (với kí); phân tích tác dụng; đánh giá ý nghĩa, tác động.
Dạng 2. Viết đoạn văn nghị luận văn học (khoảng 200 chữ). Phân tích một lời thoại, một chi tiết, một thủ pháp trong đoạn trích kịch; hoặc phân tích một nét đặc sắc của cái tôi tác giả trong đoạn kí.
Dạng 3. Viết bài văn nghị luận văn học. Phân tích, đánh giá một đoạn trích kịch hoặc một tác phẩm kí; với học sinh giỏi có thể thêm dạng bàn về một nhận định lí luận về kí, kịch (nhận định của nhà nghiên cứu Việt Nam, viết bằng tiếng Việt).
Ngữ liệu luyện đề phải là văn bản thật, có nguồn rõ ràng, đúng tầm khối lớp và không trùng văn bản đã có trong sách giáo khoa. Mỗi khối nên có tối thiểu ba đề, mỗi đề đổi tình huống, cách hỏi để tránh rập khuôn.
VI. PHÂN PHỐI THỜI LƯỢNG GỢI Ý
VII. TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC MỖI CHỦ ĐỀ
Mỗi chủ đề trong phần A, B được tổ chức theo cùng một khung năm bước, để học sinh quen cách học thể loại:
Bước 1. Khởi động: một đoạn phim vở diễn, một trang kí ngắn hoặc một câu hỏi tình huống gợi vấn đề của thể loại.
Bước 2. Hệ thống tri thức thể loại: học sinh đọc lại Tri thức ngữ văn, lập sơ đồ khái niệm, đối chiếu với tri thức của khối lớp trước.
Bước 3. Đọc văn bản mẫu trong sách giáo khoa: dùng phiếu đọc theo đặc trưng thể loại, rút ra cách đọc.
Bước 4. Đọc mở rộng: áp dụng cách đọc vào một văn bản cùng thể loại ngoài sách giáo khoa.
Bước 5. Luyện tập, đánh giá: làm một câu đọc hiểu hoặc một đoạn văn ngắn, tự soát theo bảng kiểm.
Phiếu đọc văn bản kịch (gợi ý)
Đoạn trích thuộc loại kịch nào? Dấu hiệu nhận biết?
Xung đột chính là gì, giữa những lực lượng nào? Xung đột được đẩy lên ra sao?
Hành động, lời thoại (đối thoại, độc thoại, bàng thoại) bộc lộ tính cách nhân vật thế nào?
Chỉ dẫn sân khấu cho biết điều gì về không gian, cử chỉ, tâm trạng?
Tác phẩm đem lại hiệu ứng gì cho người xem (thanh lọc, tiếng cười phủ nhận, bài học đạo đức)?
Phiếu đọc văn bản kí (gợi ý)
Văn bản thuộc tiểu loại kí nào? Căn cứ nào để xác định?
Những chi tiết, sự kiện có thật nào được ghi chép? Dấu hiệu của tính xác thực?
Yếu tố tưởng tượng, hư cấu (nếu có) nằm ở đâu và có tác dụng gì?
Cái tôi tác giả hiện lên thế nào: cảm xúc, suy tư, thái độ, đánh giá?
Văn bản tác động gì đến nhận thức, tình cảm của người đọc?
VIII. KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ
Đánh giá thường xuyên: phiếu đọc, sơ đồ khái niệm, bảng phân biệt ở phần C, phần thuyết trình hoặc cảnh diễn của nhóm.
Đánh giá cuối chuyên đề: một đề gồm phần Đọc hiểu (một văn bản kí hoặc kịch ngoài sách giáo khoa) và phần Viết (nghị luận văn học), có ma trận, bản đặc tả và hướng dẫn chấm; với trường dùng cấu trúc 6 - 4 thì Đọc hiểu 6,0 điểm, Viết 4,0 điểm.
Tiêu chí chung: nhận diện đúng thể loại; dùng đúng thuật ngữ; phân tích có dẫn chứng từ văn bản; đánh giá được giá trị và tác động của tác phẩm.

Nhận xét
Đăng nhận xét