Dân quân tự vệ là một lực lượng vũ trang quần chúng gắn liền với đời sống lao động, sản xuất và công tác. Khi được tổ chức tại địa phương, lực lượng này được gọi là dân quân, còn khi thuộc các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp hoặc tổ chức kinh tế thì gọi là tự vệ.

Lực lượng Dân quân tự vệ được chia thành 5 bộ phận chính, mỗi bộ phận đảm nhiệm một vai trò quan trọng như sau:

• Dân quân tự vệ tại chỗ: Hoạt động tại các thôn, ấp, bản, làng, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, khu phố, khối phố, khóm, thôn và trong các cơ quan, tổ chức.

• Dân quân tự vệ cơ động: Được giao nhiệm vụ cơ động trên những địa bàn cụ thể theo sự chỉ đạo của cấp có thẩm quyền.

• Dân quân thường trực: Hoạt động tại các khu vực trọng yếu về quốc phòng, đảm bảo an ninh, trật tự.

• Dân quân tự vệ biển: Là lực lượng hoạt động trên các vùng biển, hải đảo nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia.

• Dân quân tự vệ chuyên ngành: Bao gồm các lực lượng đảm nhiệm những nhiệm vụ đặc thù như phòng không, pháo binh, trinh sát, thông tin liên lạc, công binh, phòng hóa và y tế.

• Sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu và phục vụ chiến đấu để bảo vệ địa phương, cơ sở; phối hợp với các đơn vị bộ đội biên phòng, hải quân, cảnh sát biển và lực lượng khác bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia và chủ quyền, quyền chủ quyền trên các vùng biển Việt Nam.

• Phối hợp với các đơn vị quân đội nhân dân, công an nhân dân và lực lượng khác trên địa bàn tham gia xây dựng nền quốc phòng toàn dân, khu vực phòng thủ; giữ gìn an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ Đảng, chính quyền, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân, tài sản của nhà nước.

• Thực hiện nhiệm vụ huấn luyện quân sự, giáo dục chính trị, pháp luật, hội thi, hội thao, diễn tập.

• Tham gia thực hiện các biện pháp về chiến tranh thông tin, chiến tranh không gian mạng theo quy định của pháp luật, quyết định của cấp có thẩm quyền.

• Phòng, chống, khắc phục hậu quả thảm họa, sự cố, thiên tai, dịch bệnh, cháy, nổ; tìm kiếm, cứu hộ, cứu nạn; bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và nhiệm vụ phòng thủ dân sự khác theo quy định của pháp luật.

• Tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện đường lối, quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về quốc phòng, an ninh; tham gia xây dựng địa phương, cơ sở vững mạnh toàn diện, thực hiện chính sách xã hội.

• Thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật.