[Minh họa cách làm bài nghị luận về bài thơ]

Đề: Viết bài văn nghị luận về bài thơ “Qua đò nhớ mẹ” – Nguyễn Ngọc Hạnh.

I. Mở bài

Trong thơ ca Việt Nam hiện đại, hình ảnh người mẹ đã trở thành một biểu tượng thiêng liêng, gắn liền với kí ức, với nỗi nhớ của mỗi người. Bài thơ "Qua đò nhớ mẹ" của tác giả Nguyễn Ngọc Hạnh là một bản nhạc ngân vang da diết, tái hiện hình ảnh người mẹ gắn với con đò quê hương, nơi khơi nguồn sự sống và tình yêu cao cả. Qua dòng hồi tưởng giàu cảm xúc, tác giả không chỉ khắc họa người mẹ tảo tần mà còn mở rộng thành một không gian ký ức sâu lắng, nơi con người trở về để nhận ra cội nguồn của mình.

II. Thân bài

1. Giới thiệu chung/Tổng

Bài thơ được viết theo thể tự do, gồm bảy khổ thơ mang cấu trúc mở, liền mạch như dòng chảy của ký ức. Nhân vật trữ tình là người con nay đã trưởng thành, đứng từ hiện tại ngoái nhìn quá khứ, hồi tưởng về người mẹ lam lũ, gắn bó với con đò quê hương. Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là nỗi nhớ mẹ, biết ơn mẹ và sự chiêm nghiệm về dòng sông, về cuộc đời của mẹ. Chủ đề bài thơ là tình mẫu tử thiêng liêng gắn liền với mảnh đất quê hương. Điều đó được triển khai xuyên suốt trong một không gian trữ tình kết hợp giữa hiện thực và tâm tưởng của nhân vật trữ tình.

2. Phân tích

[Chủ đề được thể hiện qua sự thấu hiểu, biết hơn công lao người mẹ tảo tần, vất vả vì con] Trước hết, chủ đề bài thơ được thể hiện bằng sự thấu hiểu, biết ơn của nhân vật trữ tình với sự hi sinh và công ơn dưỡng dục của mẹ. Ngay từ những câu thơ đầu, tác giả đã định vị nguồn gốc của bản thân gắn liền với con sông quê hương: "Tôi sinh ra từ bến sông này". Dòng sông vừa là nơi chôn nhau cắt rốn, vừa là biểu tượng của quê hương gắn với hình ảnh người mẹ. Trong không gian ấy, hình tượng mẹ hiện lên đầy gian truân: "Đời mẹ nhọc nhằn bao mưa nguồn chớp bể", gợi một cuộc đời nhiều sóng gió, vất vả lao nhọc. Nhưng giữa những nhọc nhằn ấy, mẹ vẫn "ấp ủ đàn con trong đôi gánh tảo tần", một hình ảnh giàu tính biểu tượng thể hiện sự hi sinh âm thầm mà bao la, vô bờ bến. Tác giả gợi lại hình ảnh mẹ trong thời gian xưa cũ: "Bóng mẹ gầy lặn lội bờ sông”, “Thân cò dạt trôi”,… tất cả đều những hình ảnh quen thuộc trong ca dao để thể hiện sự vất vả cũng như vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ. Mỗi câu thơ như một mảnh ghép trong bức tranh đời sống lam lũ. Hình ảnh "con đò dọc" không chỉ là phương tiện đi lại mà còn là ẩn dụ cho cuộc đời trôi nổi, lặng lẽ xuôi theo dòng đời để chăm lo cho đàn con. Đặc biệt, câu thơ "Trôi cả thời thiếu nữ mẹ tôi" là một ẩn dụ đầy tinh tế, cho thấy sự thấu hiểu, cảm thông của nhân vật trữ tình với sự hi sinh lớn lao của mẹ, đánh đổi cả tuổi xuân cho con cái, gia đình. Để rồi từ đó, nhân vật trữ tình nhận ra ý nghĩa sâu sắc về sự hòa quyện giữa nguồn cội quê hương và mẹ. Người mẹ không chỉ là người sinh thành mà còn là nơi bắt đầu mọi điều đẹp đẽ: "Nước tận đầu nguồn chảy ra biển lớn / mang theo phù sa từ sữa mẹ ngọt ngào". Hình ảnh dòng nước và phù sa là ẩn dụ sâu sắc về dòng sữa mẹ – dòng chảy nuôi dưỡng thể chất lẫn tâm hồn. Mẹ là khởi đầu, và cũng là chỗ dựa vững chắc của cả đời con. “Phù sa sữa mẹ” là một ẩn dụ độc đáo, góp phần nhấn mạnh ý nghĩa, tầm quan trọng của người mẹ trong cuộc đời, làm câu thơ thêm sinh động, tượng hình.

[Chủ đề bài thơ thể hiện qua sự tiếc nuối, trong giấc mơ ký ức của con về mẹ] Cảm xúc tiếc nuối cũng là một phương diện khác giúp khắc sâu chủ đề cua bài thơ. Càng về cuối, dòng hồi tưởng càng da diết và tiếc nuối: “Núi vẫn xa xanh, mẹ già không còn nữa". Nỗi buồn hiện hữu trong khoảng trống mất mát, nhưng cũng là động lực khiến người con hướng về cội nguồn. Câu thơ "Bếp lửa ngời lên trong mắt mẹ đang cười" là hình ảnh ấm áp, chứa đựng niềm tin rằng mẹ vẫn luôn hiện diện trong ký ức, trong từng nếp sống, ngọn lửa yêu thương không bao giờ tắt. Hai khổ thơ cuối khép lại bằng sự cộng hưởng giữa hình ảnh con đò và mẹ: "Từ chiếc đò lòng mẹ qua sông". Con đò trở thành biểu tượng cao cả của tình mẫu tử – nơi đưa con vượt qua dòng đời. Câu thơ cuối cùng "Ôi con đò lòng mẹ mênh mông!" là một tiếng thốt chân thành, vỡ oà xúc động, tổng kết vẻ đẹp bất tận của tình mẹ, không gì có thể đo đếm được.

[Đánh giá về nội dung, tư tưởng] Có thể thấy, bài thơ là một hành trình trở về với cội nguồn yêu thương – hành trình của người con đi qua năm tháng, cuối cùng nhận ra rằng tất cả bắt đầu từ mẹ. Mẹ không chỉ là người sinh thành mà còn là nơi cưu mang, là điểm tựa tinh thần, là chiếc đò chuyên chở đời con qua sông. Bài thơ mang giá trị nhân văn sâu sắc, gợi nhớ vai trò thiêng liêng của người mẹ và thức tỉnh sự biết ơn, trân trọng tình mẫu tử trong mỗi người.

3. Nghệ thuật

Bài thơ còn thành công đặc biệt ở phương diện nghệ thuật. Tác phẩm được viết theo thể tự do, không gò bó vần luật, giọng thơ chủ yếu mang màu sắc trữ tình xen tự sự, như một lời thủ thỉ của người con với mẹ, giúp cảm xúc trào dâng tự nhiên và linh hoạt. Cấu trúc bài thơ như một dòng sông, liền mạch nhưng biến hóa, thể hiện sự trôi chảy của dòng ký ức và tâm trạng. Tác giả đã xây dựng hệ thống hình ảnh đặc sắc, gắn với văn hóa dân gian: dòng sông, con đò, thân cò, bếp lửa, phù sa… Hình ảnh "con đò" xuyên suốt bài thơ vừa là hiện thực, vừa là biểu tượng cho tình mẹ thiêng liêng. Những hình ảnh này không chỉ tạo nên tính biểu cảm mà còn gợi chiều sâu, kết nối truyền thống với hiện tại.

Ngôn ngữ thơ bình dị, mộc mạc nhưng tinh tế, sử dụng nhiều phép tu từ như ẩn dụ, so sánh, tạo ra những hình ảnh giàu tính biểu tượng: "trôi cả thời thiếu nữ mẹ tôi", "dòng sữa mẹ ngọt ngào", "bếp lửa ngời lên trong mắt mẹ đang cười". Những câu thơ không quá trau chuốt nhưng vẫn thấm đẫm cảm xúc, biểu cảm bằng sự chân thành sâu sắc. Phép điệp cấu trúc “Không gọi đò, con gọi mẹ ơi!” lặp lại xuyên suốt bài thơ, như một tiếng gọi đồng vọng thể hiện nỗi niềm, cảm xúc sâu lắng của nhân vật trữ tình, tạo nên điểm nhấn cảm xúc, đồng thời gợi cảm giác tha thiết, ám ảnh, đầy hoài niệm.

III. Kết bài

Tóm lại, "Qua đò nhớ mẹ" là một khúc ca thấm đẫm cảm xúc về người mẹ, ca ngợi tình mẫu tử thiêng liêng cao quý. Tác giả đã xây dựng một thế giới ký ức chan chứa yêu thương, nơi người mẹ trở thành biểu tượng bất tử của nguồn cội, của lòng hi sinh và tình yêu bao la. Bài thơ khép lại nhưng dư âm về hình ảnh “con đò lòng mẹ” vẫn ngân vang mãi, như một thông điệp về sự trở về với cội nguồn trong mỗi hành trình của con người.